Pse trembet Rusia nga predhat e uraniumit të varfër, çfarë janë, ku dhe si u përdorën?

Gazeta Si – Lufta e Parë e Gjirit, 1991, Camp Doha. Një depo amerikane plot me municion shpërthen, gjë që shkakton një reaksion zinxhir: 102 automjete të tjera të blinduara dhe mbi të gjitha katër tanke të blinduara me uranium të varfëruar, të ngarkuar me 611 predha “speciale”, marrin zjarr.

Tonelata mikro-grimcash radioaktive përhapen nëpër ajrin e shkretëtirës. Gjashtëqind ushtarë amerikanë, të pajisur vetëm me doreza lëkure, dërgohen për të hequr kufomat: ata nuk kanë kominoshe, maska, respiratorë, asgjë.

Kalojnë disa vite dhe shumë prej tyre sëmuren nga kanceri i pankreasit, leucemia, limfoma Hodgkin. Askush nuk e ka vërtetuar ndonjëherë lidhjen shkakësore, askush nuk i ka kompensuar.

Uraniumi i varfëruar nuk është një armë e ndaluar. Nuk ka rezoluta apo konventa që kufizojnë përdorimin e tij.

Sepse është një element që ruhet në cilindra normalë jashtë, me rrezik maksimal të rrjedhjeve të acidit fluorik dhe përdoret për të përforcuar armaturën dhe për t’i bërë plumbat më depërtues.

A është toksik? A oksidohet? A merr zjarr? Durim. A e zotërojnë atë pa asnjë kontroll SHBA-ja dhe Rusia, Franca dhe Britania e Madhe, Gjermania dhe Japonia, Kina dhe Koreja e Jugut, Afrika e Jugut dhe Singapori? Amen.

A e quajti ish-prokurorja e Gjykatës së Hagës, Carla Del Ponte përdorimin e tij “një krim lufte”? Nuk ka rëndësi.

Deri më sot, uraniumi i varfëruar nuk konsiderohet aq “i pistë” sa të barazohet me armët atomike, gazrat, fosforin e bardhë, armët kimike dhe radiologjike, bombat ndezëse.

Shumë janë përpjekur ta ndalojnë – qindra OJQ dhe OKB-ja, Belgjika (vendi i parë në botë që ka ndaluar përdorimin e saj) dhe Iraku (i cili ka vuajtur efektet shkatërruese) – por asgjë nuk e ka gërvishtur ndonjëherë kundërshtimin e superfuqive, veçanërisht anëtarët e përhershëm francezë dhe britanikë të Këshillit të Sigurimit.

Edhe Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, në vitin 1996, vendosi se DU (uraniumi i varfëruar) nuk është i krahasueshëm me uraniumin e një bombe bërthamore, sepse qëllimi kryesor i tij nuk është në fakt asfiksimi ose helmimi i njerëzve, por “vetëm” vrasja dhe shkatërrimi duke përdorur kinetikën, energjinë e çdo pajisjeje tjetër.

E mjera Ukrainë, më shumë helm në plagë. Sipas fjalëve të pacifistit të vjetër Bob Dylan, nuk do të ketë shi të fortë radioaktiv të reve të kërpudhave (është një shi i fortë), por diçka do të vazhdojë të fryjë në erë për dekada dhe do të lërë dëme të përhershme.

Uraniumi i varfëruar është një armë e përsosur e pistë dhe me kosto të ulët. Ka shumë, peshon shumë, nuk zë gjithë hapësirën e plumbit, kushton pak dhe në çdo rast, më pak e më pak se elementët e tjerë ekuivalent si ari, platini, apo tunxhi.

I fortë si çeliku, uraniumi i varfëruar është një material që ne në fakt e gjejmë kudo, jo vetëm në luftë: e përdorim për të ngjyrosur dritaret me ngjyrë të verdhë, për të mbrojtur rrezatimin, për të bërë aeroplanë, për të shpuar puse nafte, shkopinj golfi dhe shigjeta me hark, shufra peshkimi dhe qafore për qen, aparate frymëmarrjeje nënujore dhe bravë kundër hajdutëve, kandela motori dhe sensorë airbagu, për kufje dhe për gjueti fishekësh.

Prodhuar për herë të parë në vitet 1940 dhe rizbuluar nga kërkimet ushtarake në vitet 1970, në mes të Luftës së Ftohtë, kur amerikanët kërkonin plumba të aftë për të shpuar tanke sovjetike shumë të blinduara, DU funksionon kështu: është e përqendruar në një “shigjetë” të vogël dhe të rëndë të predhës dhe sapo lëshohet nga topi, falë energjisë së saj kinetike, lirohet dhe shkon për të shpuar parzmore shumë të trasha, madje duke marrë zjarr në ajër.

Një aerosol vdekjeprurës: DU nuk është radioaktiv si uraniumi i pasuruar nga i cili merret (çdo kilogram i këtij të fundit prodhon 11 kg uranium të varfëruar), por kur shpërthen, mbetet me kalimin e kohës dhe intoksikon.

Dyshohet gjithashtu se mikro-grimcat DU që mbuluan Kullat Binjake, që morën frymë në javët pas 11 shtatorit, shkaktuan qindra tumore midis zjarrfikësve të Nju Jorkut.

Rrezatimi i tij i tipit “Alfa”, ndalet lehtësisht nga jashtë, por bëhet një dramë nëse thithet ose gëlltitet: pasi hyn në trup, DU “bombardon” indet derisa modifikon ADN-në, duke shkaktuar gjithashtu keqformime tek fetuset.

Uraniumi i varfëruar u bë fatkeqësisht i famshëm me luftën e parë kundër Irakut të Sadamit, kur amerikanët hodhën rreth 300.000 plumba, por edhe në ditët e mëpasshme.

Britanikët, të cilët kanë shpallur synimin për t’i dhënë Ukrainës elementë të tilla ushtarakë, kanë pasur dy lloje predhash DU që nga vitet 1990: “Charm 1” dhe “Charm 3”, të cilat mund të montohen si municion në topa 120 mm, por edhe në tanke të rënda “Challenger 2”, furnizuar tashmë në Kiev.

Fatkeqësisht, edhe italianët e njohin mirë uraniumin e varfëruar: nga Bosnja në Kosovë, “sindroma ballkanike” ka vrarë qindra ushtarë në misione, duke shkaktuar mijëra të sëmurë, ndoshta së bashku me zyrtarë ndërkombëtarë, punonjës humanitarë, gazetarë.

Skandali mbeti i fshehur për një kohë të gjatë, shpesh i mbajtur nga krerët ushtarakë.

“Shumë frikësues”, e quajti dikur një shef i kabinetit të kohës. “Ne do t’ju themi të vërtetën”, u premtoi Presidenti italian Ciampi më shumë se njëzet vjet më parë familjeve të viktimave (pesëqind? dy mijë e pesëqind? pesë mijë? tetë mijë? Shumë vlerësime, pa statistika të caktuara), që kërkonin drejtësi.

Premtimi u mbajt vetëm pjesërisht. U deshën hetime gjyqësore, hetime gazetareske dhe komisione parlamentare për gjeneralët italianë, në vitin 2019, për të pranuar se e kishin nënvlerësuar problemin, për të mos thënë më keq.

Disa para u erdhën të vejave dhe jetimëve, por gjithmonë shumë pak: plumbat e uraniumit ua kanë varfëruar jetën përgjithmonë.

Përshtati në shqip: Gazeta “Si”